5.2 Sníkjusveppir

Sníkjusveppir

NÁMSMARKMIÐ

Í lok þessa kafla muntu geta:

Útskýrt hvers vegna við tökum fyrir rannsóknir á sníkjuormum innan örverufræðinnar
Borið saman grunnformgerð helstu hópa sníkjuorma
Lýst einkennum sníkjuþráðorma og gefið dæmi um smitandi egg og smitandi lirfur
Lýst einkennum sníkjuögða og bandorma og gefið dæmi um hvort tveggja
Greint dæmi um helstu orsakir sýkinga af völdum þráðorma, ögða og bandorma
Flokkað sníkjuorma eftir helstu hópum

Sníkjusveppir eru dýr sem oft eru talin til örverufræði vegna þess að margar tegundir þessara orma eru greindar út frá smásæjum eggjum þeirra og lirfum. Það eru tveir meginhópar sníkjusveppa (e. parasitic helminths): þráðormar (Nematoda) og flatormar (Platyhelminthes). Af þeim mörgu tegundum sem eru til í þessum hópum eru um helmingur sníkjudýr og sumar eru mikilvægir sýklar í mönnum. Sem dýr eru þau fjölfruma og hafa líffærakerfi. Hins vegar hafa sníkjudýrategundir oft takmarkaðan meltingarveg, taugakerfi og hreyfigetu. Sníkjudýraform geta haft flókna æxlunarferla með nokkrum mismunandi lífsstigum og fleiri en einni tegund hýsils. Sum eru eineygð (e. monoecious), með bæði karl- og kvenkyns æxlunarfæri í einum einstaklingi, á meðan önnur eru tvíeygð (e. dioecious), þar sem hver einstaklingur hefur annaðhvort karl- eða kvenkyns æxlunarfæri.

Nematoda (þráðormar)

Fylkingin Nematoda (þráðormar (e. roundworms)) er fjölbreyttur hópur sem inniheldur meira en 15.000 tegundir, þar af eru nokkrar mikilvægar sníkjudýr í mönnum (Mynd 5.20). Þessir óliðskiptu ormar hafa fullkomið meltingarkerfi, jafnvel þegar þeir eru sníkjudýr. Sumir eru algengir sníkjuormar í þörmum og egg þeirra má stundum greina í saur eða í kringum endaþarm sýktra einstaklinga. Ascaris lumbricoides (e. ascaris lumbricoides) er stærsti þráðormurinn sem finnst í þörmum manna; kvendýrin geta orðið meira en 1 metri að lengd. A. lumbricoides er einnig mjög útbreiddur, jafnvel í þróuðum löndum, þótt hann sé nú tiltölulega sjaldgæft vandamál í Bandaríkjunum. Hann getur valdið einkennum sem eru allt frá tiltölulega vægum (svo sem hósta og vægum kviðverkjum) til alvarlegra (svo sem stíflu í þörmum og skertum vexti).

A micrograph of a tapered oval cell of approximately 30 mm in length. — Mynd 5.20 Smásjármynd af þráðorminum *Enterobius vermicularis*, einnig þekktur sem njálgur. (heimild: breyting á verki frá Centers for Disease Control and Prevention)

Af öllum þráðormasýkingum í Bandaríkjunum er njálgur (e. pinworm) (af völdum Enterobius vermicularis (e. enterobius vermicularis)) algengastur. Njálgur veldur svefnleysi og kláða í kringum endaþarminn, þar sem kvendýrin verpa eggjum sínum á nóttunni. Toxocara canis (e. toxocara canis) og T. cati eru þráðormar sem finnast í hundum og köttum, og geta smitast í menn og valdið toxocariasis. Mótefni gegn þessum sníkjudýrum hafa fundist í um 13,9% íbúa Bandaríkjanna, sem bendir til þess að útsetning sé algeng. ¹ Sýking getur valdið lirfuflakki (larval migrans), sem getur leitt til sjónskerðingar og augnbólgu, eða hita, þreytu, hósta og kviðverkja, eftir því hvort lífveran sýkir augað eða innyflin. Önnur algeng þráðormasýking er krókormur (e. hookworm), sem orsakast af Necator americanus (e. necator americanus) (Nýja heimsins eða Norður-Ameríku krókormurinn) og Ancylostoma duodenale (e. ancylostoma duodenale) (Gamla heimsins krókormurinn). Einkenni krókormasýkingar geta verið kviðverkir, niðurgangur, lystarleysi, þyngdartap, þreyta og blóðleysi.

Trichinellosis, einnig kallað trichinosis, af völdum Trichinella spiralis (e. trichinella spiralis), smitast við neyslu á of lítið elduðu kjöti, sem losar lirfurnar og gerir þeim kleift að hjúpa sig í vöðvum. Sýking getur valdið hita, vöðvaverkjum og meltingarfæravandamálum; alvarlegar sýkingar geta leitt til skertrar samhæfingar, öndunar- og hjartavandamála og jafnvel dauða. Að lokum er hjartaormur (e. heartworm) í hundum og öðrum dýrum af völdum þráðormsins Dirofilaria immitis, (e. dirofilaria immitis,) sem smitast með moskítóflugum. Einkenni eru þreyta og hósti; ef ekkert er að gert getur það leitt til dauða.

Klínísk sjónarmið

2. hluti

Læknirinn útskýrir fyrir móður Söru að hringskyrfi geti smitast milli fólks með snertingu. „Þetta er algengt meðal skólabarna, því þau eru oft í náinni snertingu hvert við annað, en hver sem er getur smitast,“ bætir hann við. „Þar sem það getur smitast með hlutum eru búningsklefar og almenningssundlaugar einnig hugsanleg smitleið. Þetta er mjög algengt meðal glímukappa og íþróttamanna í öðrum snertiíþróttum.“

Sara lítur mjög óþægilega út og segir við móður sína: „Ég vil losna við þennan orm.“

Læknirinn hlær og segir: „Sara, þú ert heppin því hringskyrfi er bara nafn; þetta er ekki raunverulegur ormur. Það er ekkert sem iðar um undir húðinni þinni.“

„Hvað er þetta þá?“ spyr Sara.

What type of pathogen causes ringworm?

[[i:Fara í next næsta klíníska dæmi. Fara aftur í previous fyrra klíníska dæmi.]]

Platyhelminthes (Flatormar)

Fylkingin Platyhelminthes (flatormar) eru flatormar (e. flatworms). Þessi hópur inniheldur ögður, bandorma og iðorma, sem innihalda flatorma. Ögður og bandormar eru læknisfræðilega mikilvæg sníkjudýr (Mynd 5.21).

Ögður (e. flukes) (trematodes) eru óliðskiptir flatormar sem hafa munnsogskál (Mynd 5.22) (og stundum aðra kviðlæga sogskál) og festa sig við innri veggi þarma, lungna, stórra æða eða lifrar. Ögður hafa flókna lífsferla, oft með mörgum hýslum. Nokkur mikilvæg dæmi eru lifrarögður (e. liver flukes) (Clonorchis (e. clonorchis) og Opisthorchis (e. opisthorchis)), þarmaögðan (e. intestinal fluke) (Fasciolopsis buski (e. fasciolopsis buski)) og austurlenska lungnaögðan (e. oriental lung fluke) (Paragonimus westermani (e. paragonimus westermani)). Krákamein (e. schistosomiasis) (schistosomiasis) er alvarlegur sníkjudýrasjúkdómur, talinn næst á eftir malaríu hvað varðar áhrif á mannkynið. Sníkjudýrin Schistosoma (e. schistosoma) mansoni, S. haematobium og S. japonicum, sem finnast í ferskvatnssniglum, valda krákameini (Mynd 5.23). Óþroskuð form grafa sig í gegnum húðina og inn í blóðið. Þau flytjast til lungnanna, síðan til lifrarinnar og síðar til annarra líffæra. Einkenni eru blóðleysi, vannæring, hiti, kviðverkir, vökvasöfnun og stundum dauði.

a) Class Turbellaria – a photograph of a flat oval-shaped worm labeled Pseudobiceros bedfordi. B) Class Monegena – a micrograph of a rectangular cell with a bulb at one end. Labeled Dactylogyrus sp. C) Class Trematoda – A photograph of a long oval organism labeled Fascioloides magna and two smaller oval organisms labeled Fasciola hepatica. D) Class Cestoda – A photograph of a very long tapeworm labeled Taenia saginata. — Mynd 5.21 Fylkingunni Platyhelminthes er skipt í fjóra flokka. (a) Flokkurinn Turbellaria inniheldur Bedford-flatorminn (*Pseudobiceros bedfordi*), sem er um 8–10 cm langur. (b) Sníkjudýraflokkurinn Monogenea inniheldur *Dactylogyrus* spp. Ormar í þessari ættkvísl eru almennt kallaðir tálknaögður. Sýnishornið sem hér er sýnt er um 0,2 mm langt og hefur tvö akkeri, sýnd með örvum, sem það notar til að festa sig við tálkn hýsilfiska. (c) Flokkurinn Trematoda inniheldur lifrarögðuna *Fasciola hepatica* og risalifrarögðuna *Fascioloides magna* (hægra megin). *F. magna* sýnishornið sem hér er sýnt er um 7 cm langt. (d) Flokkurinn Cestoda inniheldur bandorma eins og *Taenia saginata*, sem smitar bæði nautgripi og menn og getur orðið 4–10 metrar að lengd; sýnishornið sem hér er sýnt er um 4 metra langt. (heimild c: breyting á verki eftir „Flukeman“/Wikimedia Commons)

a) A micrograph of Opisthorchis viverini; an oval cell with a projection at one end. B) A micrograph of one end of Taenia solium showing a whorl of small projections above an area labeled scolex. — Mynd 5.22 (a) Munnsogskálin er sýnileg á fremri enda þessarar lifrarögðu, *Opisthorchis viverrini*. (b) Þessi smásjármynd sýnir höfuð (scolex) bandormsins *Taenia solium*, einnig þekktur sem svínabandormur. Sýnilegar sogskálar og krókar gera orminum kleift að festa sig við innri vegg þarmanna. (heimild a: breyting á verki eftir Sripa B, Kaewkes S, Sithithaworn P, Mairiang E, Laha T og Smout M; heimild b: breyting á verki eftir Centers for Disease Control and Prevention)

Hinn læknisfræðilega mikilvægi hópur flatorma er almennt þekktur sem bandormar (e. tapeworms) (cestodes) og eru liðskiptir flatormar sem geta haft sogskálar eða króka á höfðinu (e. scolex) (scolex) (Mynd 5.22). Bandormar nota þessar sogskálar eða króka til að festa sig við vegg smáþarmanna. Búkur ormsins er samsettur úr liðum sem kallast liðir (e. proglottid) (proglottids) og innihalda æxlunarfæri; þessir liðir losna þegar kynfrumurnar eru frjóvgaðar og losa þungaða liði með eggjum. Bandormar hafa oft millihýsil sem neytir eggjanna, sem síðan klekjast út í lirfustig sem kallast oncosphere. Lirfan ferðast til ákveðins vefjar eða líffæris í millihýslinum þar sem hún myndar blöðrur (cysticerci). Eftir að lokahýsillinn hefur étið þær þróast blöðrurnar í fullorðna bandorma í meltingarfærum hýsilsins (Mynd 5.24). Taenia saginata (e. taenia saginata) (nautabandormur) og T. solium (svínabandormur) berast í menn með neyslu á hráu, menguðu kjöti. Fullorðnu ormarnir þroskast og búa í þörmunum en lirfustigið getur flust og fundist á öðrum stöðum í líkamanum, svo sem í beinagrindar- og sléttum vöðvum. Nautabandormurinn er tiltölulega meinlaus, þótt hann geti valdið meltingartruflunum og, í einstaka tilfellum, ofnæmisviðbrögðum. Svínabandormurinn getur valdið alvarlegri vandamálum þegar lirfurnar yfirgefa þarmana og setjast að í öðrum vefjum, þar á meðal í miðtaugakerfinu. Diphylobothrium latum (e. diphylobothrium latum) er stærsti bandormur í mönnum og getur borist með hráum fiski. Hann getur orðið allt að 15 metrar að lengd. Echinococcus granulosus (e. echinococcus granulosus), hundabandormurinn, getur sníklað á mönnum og notar hunda sem mikilvægan hýsil.

Schistoma mansoni, japonicum, and haematobium are found in feces; S. japonicum and S. haematobium are also found in urine. These can be diagnosed in the water and produce eggs which hatch releasing miracidia. The miracidia penetrate snail tissues and produce sporocysts in the snail (successive generations). The Cercariae released by snail into the water are free flowing and are the infective stage which can penetrate skin. S. mansoni travels to the large intestines, S. japonicum travels to the small intestines, and S. haemotobium travels to the rectum. The cercariae lose their tails during penetration and become schistosomalae. Theese enter circulation and migrate to portal blood in liver and mature into adults. The paired adulted worms migrate to the mesenteric venules of the bowels/rectum (laying egs that circulate to the liver and are shed in stools) – for S. mansoni and S. Japonicum. S. haematobium migrates to the venous plexus of the bladder. — Mynd 5.23 Lífsferill *Schistosoma* spp. nær yfir nokkrar tegundir vatnasnigla sem þjóna sem aukahýslar. Sníkillinn berst í menn við snertingu við mengað vatn og sest að í bláæðum meltingarkerfisins. Egg sleppa úr hýslinum með þvagi eða saur og smita snigil til að ljúka lífsferlinum. (Heimild „myndskreyting“: breytt útgáfa af verki Centers for Disease Control and Prevention; heimild „skref 3 mynd“: breytt útgáfa af verki Fred A. Lewis, Yung-san Liang, Nithya Raghavan & Matty Knight)

Eggs or gravid proplottidis from an infected individual are passed into the environment; this is the diagnostic stage. Cattle (T. saginata) and pigs (T. solium) become infected by ingesting vegetation contaminated by eggs or gravid proglottids. Oncospheres hatch, penetrating intestinal wall and circulate to musculature. The oncospheres develop into cysticerci in muscles and become infective. Humans are infected by ingesting raw or undercooked infected meat. The scolex attaches to intestine and adults are found in the small intestine. — Mynd 5.24 Lífsferill bandorms. (Heimild „myndskreyting“: breytt útgáfa af verki Centers for Disease Control and Prevention; heimild „skref 3 smásjármyndir“: breytt útgáfa af verki American Society for Microbiology)

Tengsl við örverufræði

Fæða fyrir orma?

Fyrir íbúa í tempruðum, þróuðum löndum getur verið erfitt að ímynda sér hversu algengar sníkjuormasýkingar eru meðal manna. Í raun eru þær nokkuð algengar og koma jafnvel oft fyrir í Bandaríkjunum. Á heimsvísu eru um það bil 807–1.221 milljónir manna sýktar af Ascaris lumbricoides (e. ascaris lumbricoides) (kannski einn sjötti hluti mannkyns) og mun fleiri eru sýktir ef allar þráðormategundir eru taldar með. ² Tíðni sýkinga er tiltölulega há jafnvel í iðnríkjum. Um það bil 604–795 milljónir manna eru sýktar af svipuormi (Trichuris) á heimsvísu (Trichuris getur einnig sýkt hunda) og 576–740 milljónir manna eru sýktar af krókormi (e. hookworm) (Necator americanus (e. necator americanus) og Ancylostoma duodenale (e. ancylostoma duodenale)). ³ Toxocara, þráðormur sem sníkir á hundum og köttum, getur einnig sýkt menn. Hann er útbreiddur í Bandaríkjunum, með um 10.000 tilfelli með einkennum árlega. Hins vegar leiddi ein rannsókn í ljós að 14% þjóðarinnar (meira en 40 milljónir Bandaríkjamanna) voru sermisjákvæð, sem þýðir að þau höfðu orðið fyrir sníkilnum einhvern tíma. Meira en 200 milljónir manna eru með blóðögðusótt (schistosomiasis) á heimsvísu. Flestir af vanræktum hitabeltissjúkdómum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) eru sníkjuormar. Í sumum tilfellum geta sníkjuormar valdið sjúkdómum án greinilegra einkenna, sem þýðir að einkennin eru svo væg að þau fara fram hjá manni. Í öðrum tilfellum geta áhrifin verið alvarlegri eða langvinn, sem leiðir til vökvasöfnunar og líffæraskemmda. Með svo marga sýkta eru þessir sníklar stórt lýðheilsuvandamál á heimsvísu.

Tengsl við örverufræði

Útrýming gíneuormsins

Dracunculiasis, eða gíneuormasjúkdómur (e. guinea worm disease), orsakast af þráðormi sem kallast Dracunculus medinensis (e. dracunculus medinensis). Þegar fólk neytir mengaðs vatns getur það innbyrt vatnaflær (lítil krabbadýr) sem innihalda lirfur þráðormsins. Þessar lirfur flytja sig úr þörmunum, para sig og ferðast um líkamann þar til kvendýrin koma að lokum út (yfirleitt í gegnum fæturna). Þótt gíneuormasjúkdómur sé sjaldan banvænn er hann afar sársaukafullur og getur fylgt honum aukasýkingar og bjúgur (Mynd 5.25).

Mynd 5.25 Hægt er að fjarlægja gíneuorm úr bláæð í fótlegg sýktrar manneskju með því að vefja honum smám saman utan um prik, eins og þessa eldspýtu. (heimild: Centers for Disease Control and Prevention)

Útrýmingarherferð undir forystu WHO, CDC, Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna (UNICEF) og Carter Center (stofnað af Jimmy Carter, fyrrverandi forseta Bandaríkjanna) hefur náð gríðarlegum árangri í að fækka tilfellum dracunculiasis. Þetta hefur verið mögulegt vegna þess að sjúkdómsgreining er einföld, til er ódýr aðferð til að halda sjúkdómnum í skefjum, engin dýr eru smitberar, vatnsflærnar berast ekki með lofti (þær halda sig í stöðnuðu vatni), sjúkdómurinn er landfræðilega takmarkaður og ríkisstjórnir viðkomandi landa hafa sýnt vilja í verki. Auk þess er ekki þörf á bóluefnum eða lyfjum til meðferðar og forvarna. Árið 1986 var talið að 3,5 milljónir manna væru sýktar. Eftir útrýmingarherferðina, sem fól meðal annars í sér að hjálpa fólki á sýktum svæðum að læra að sía vatn með klút, tilkynna aðeins fjögur lönd enn um sjúkdóminn (Tjad, Malí, Suður-Súdan og Eþíópía) og voru alls 126 tilfelli tilkynnt til WHO árið 2014. ⁴

Neðanmálsgreinar

Won K, Kruszon-Moran D, Schantz P, Jones J. „National seroprevalence and risk factors for zoonotic Toxocara spp. infection.“ Í: Abstracts of the 56th American Society of Tropical Medicine and Hygiene; Philadelphia, Pennsylvania; 2007 Nov 4-8. ↩
Fenwick, A. „The global burden of neglected tropical diseases.“ Public health 126 nr. 3 (mars 2012): 233–6. ↩
de Silva, N., o.fl. (2003). „Soil-transmitted helminth infections: updating the global picture“. Trends in Parasitology 19 (desember 2003): 547–51. ↩
Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin. „South Sudan Reports Zero Cases of Guinea-Worm Disease for Seventh Consecutive Month.“ 2016. http://www.who.int/dracunculiasis/no_new_case_for_seventh_consecutive_months/en/. Skoðað 2. maí 2016. ↩