5.5 Fléttur

Fléttur

NÁMSMARKMIÐ

Í lok þessa kafla muntu geta:

Útskýrt hvers vegna fléttur eru teknar fyrir í örverufræði
Lýst einstökum eiginleikum fléttu og hlutverki hvers samlífsþáttar í samlífi fléttu
Lýst hvernig fléttur eru gagnlegar fyrir umhverfið

Enginn þarf að hafa áhyggjur af því að veikjast af fléttusýkingu, en fléttur eru áhugaverðar frá örverufræðilegu sjónarhorni og þær eru mikilvægur hluti flestra vistkerfa á landi. Fléttur gefa tækifæri til að rannsaka náin tengsl milli óskyldra örvera. Fléttur stuðla að jarðvegsmyndun með því að brjóta niður berg og þær eru frumherjar í jarðvegslausum umhverfum eins og hraunflæðum. Blágrænbakteríurnar (e. cyanobacteria) í sumum fléttum geta bundið köfnunarefni og virkað sem köfnunarefnisgjafi í sumum umhverfum. Fléttur eru einnig mikilvægar til að binda jarðveg í sumum eyðimerkurumhverfum og þær eru mikilvæg vetrarfæða fyrir hreindýr. Að lokum framleiða fléttur efnasambönd sem hafa bakteríudrepandi áhrif og frekari rannsóknir gætu leitt í ljós efnasambönd sem eru læknisfræðilega gagnleg fyrir menn.

Einkenni

Flétta (e. lichen) er samsetning tveggja lífvera, grænþörungs eða blágrænbakteríu og svepps, sem lifa í samlífi. Þótt þörungar vaxi venjulega aðeins í vatni eða mjög röku umhverfi, má finna fléttur á næstum hvaða yfirborði sem er (sérstaklega á steinum) eða sem ásætur (e. epiphytes) (sem þýðir að þær vaxa á öðrum plöntum).

Á vissan hátt virðist samlífi sveppa og þörunga vera samhjálp (e. mutualism) (samband þar sem báðar lífverur hagnast). Sveppurinn getur fengið ljóstillífunarafurðir frá þörungnum eða blágrænbakteríunni og þörungurinn eða blágrænbakterían getur vaxið í þurrara umhverfi en hún myndi annars þola. Hins vegar telja flestir vísindamenn þetta samlífi vera stýrt sníkjudýralíf (e. parasitism) (samband þar sem ein lífvera hagnast og hin verður fyrir skaða) vegna þess að ljóstillífandi lífveran vex verr en hún myndi gera án sveppsins. Mikilvægt er að hafa í huga að slík samlífsform spanna róf milli átaka og samvinnu.

Fléttur vaxa hægt og geta lifað í aldir. Þær hafa verið notaðar í mat og til að vinna efni sem litarefni eða örverueyðandi efni. Sumar eru mjög viðkvæmar fyrir mengun og hafa verið notaðar sem umhverfisvísar.

Fléttur hafa líkama sem kallast þal, ytra, þéttpakkað sveppalag sem kallast börkur (e. cortex), og innra, lauspakkað sveppalag sem kallast miðlag (e. medulla) (Mynd 5.39). Fléttur nota sveppþráðaknippi sem kallast festuþræðir (e. rhizines) til að festa sig við undirlagið.

A drawing of a lichen which looks mostly like a web-work of strands. The top region is labeled cortex. The next region contains green circles and is labeled algal zone. The enxt region is labeled medulla. The next is lower cortex. The bottom region with forms triangular projections is labeled rhizine. — Mynd 5.39 Þessi þverskurður af fléttuþali sýnir hina ýmsu hluta þess. Efri börkurinn úr sveppþráðum veitir vörn. Ljóstillífun á sér stað á þörungasvæðinu. Miðlagið samanstendur af sveppþráðum. Neðri börkurinn veitir einnig vörn. Festuþræðirnir festa þalið við undirlagið.

Fjölbreytileiki fléttna

Fléttur eru flokkaðar sem sveppir og sveppafélagarnir tilheyra askasveppum (Ascomycota) og kólfsveppum (Basidiomycota). Einnig er hægt að flokka fléttur í gerðir eftir formgerð þeirra. Það eru þrjár megingerðir fléttna, þótt aðrar gerðir séu einnig til. Fléttur sem eru fastar við undirlagið og gefa þeim hrúðurkennt útlit eru kallaðar hrúðurfléttur (e. crustose lichens). Þær sem hafa blaðlaga flipa eru blaðfléttur (e. foliose lichens); þær geta aðeins verið festar á einum stað í vaxtarforminu og hafa einnig annan börk fyrir neðan miðlagið. Að lokum hafa runnfléttur (e. fruticose lichens) ávöl form og greinótt útlit í heildina. Mynd 5.40 sýnir dæmi um hverja gerð fléttna.

Photographs of lichen. A) is red-orange spots on a rock. B) is green leaf-like structures on a tree. C) is green hair-like structures on a tree. — Mynd 5.40 Sýnd eru dæmi um þrjár gerðir fléttna. (a) Þetta er hrúðurflétta sem finnst aðallega á sjávarklettum, *Caloplaca marina*. (b) Þetta er blaðflétta, *Flavoparmelia caperata*. (c) Þetta er runnflétta, *Letharia vulpina*, sem er svo eitruð að hún var eitt sinn notuð til að búa til örvarodda. (heimild b, c: breyting á verki eftir Jason Hollinger)

Klínísk sjónarmið

Úrlausn

Móðir Söru spyr lækninn hvað hún eigi að gera ef kremið sem ávísað var fyrir hringskyrfi (e. ringworm) Söru virkar ekki. Læknirinn útskýrir að hringskyrfi sé almennt heiti yfir ástand sem orsakast af mörgum tegundum. Fyrsta skrefið er að taka skrap til skoðunar í smásjá, sem læknirinn hefur þegar gert. Hann útskýrir að hann hafi greint sýkinguna sem svepp og að sveppalyfjakremið virki gegn algengustu sveppunum sem tengjast hringskyrfi. Hins vegar gæti kremið ekki virkað gegn sumum sveppategundum. Ef kremið virkar ekki eftir nokkrar vikur ætti Sara að koma aftur í heimsókn og þá mun læknirinn gera ráðstafanir til að tegundagreina sveppinn.

Til að staðfesta greiningu á húðsveppum (e. dermatophytes) þarf ræktun. Í því skyni má nota Sabouraud-agar (e. sabouraud’s agar). Í tilfelli sýkingar Söru, sem hvarf innan tveggja vikna frá meðferð, hefði ræktunin haft kornkennda áferð og verið fölbleik að ofan og rauð að neðan. Þessi einkenni benda til þess að sveppurinn sé Trichophyton rubrum (e. trichophyton rubrum), algeng orsök hringskyrfis.

[[i:Fara aftur í previous klíníska dæmið.]]