19.0 Lykilhugtök

Lykilhugtök

aktiníðaþáttaröð (e. actinide series): (einnig, aktinóíðaþáttaröð) aktiníum og frumefnin í annarri röð eða f-blokkinni, sætistölur 89–103
bræðsla (e. smelting): ferli við að vinna hreinan málm úr bráðnu málmgrýti
cis-afstaða (e. cis configuration): afstaða rúmísómeru þar sem tveir sambærilegir hópar eru á sömu hlið ímyndaðrar viðmiðunarlínu á sameindinni
d-blokkar frumefni (e. d-block element): eitt af frumefnunum í hópum 3–11 með girðirafeindir í d svigrúmum
e_g svigrúm (e. eg orbitals): sett af tveimur d svigrúmum sem eru stillt á kartesísku ásana fyrir samhæfingarflóka; í áttflötungsflókum eru þau orkuhærri en t_2g svigrúmin
eintanna (e. monodentate): bindill sem tengist miðlægri málmjón með aðeins einu samgildu samræmingartengi
f-blokkar frumefni (e. f-block element): (einnig innri hliðarmálmur) eitt af frumefnunum með sætistölur 58–71 eða 90–103 sem hafa gildisrafeindir í f-svigrúmum; þau eru oft sýnd fyrir neðan lotukerfið
fjórða hliðarmálmaröðin (e. fourth transition series): hliðarmálmar í sjöundu lotu lotukerfisins (fjórða röð d-blokkarinnar), sætistölur 89 og 104–111
fjöltanna bindill (e. polydentate ligand): bindill sem er tengdur miðlægri málmjón með tengjum frá tveimur eða fleiri gjafafrumeindum, nefndur með forskeytum sem tilgreina hversu margir gjafar eru til staðar (t.d. sextanna = sex samræmingartengi mynduð)
fyrsta hliðarmálmaröðin (e. first transition series): hliðarmálmar í fjórðu lotu lotukerfisins (fyrsta röð d-blokkarinnar), sætistölur 21–29
girðisamband (e. coordination compound): stöðugt efnasamband þar sem miðlæga málmfrumeindin eða jónin virkar sem Lewis-sýra og tekur við einu eða fleiri rafeindapörum
gjafafrumeind (e. donor atom): atóm í liganda með stakt rafeindapar sem myndar samhæft samgilt tengi við málmiðju
háspunaflóki (e. high-spin complex): flóki þar sem rafeindirnar hámarka heildarspunann með því að setjast hver í sitt svigrúm áður en tvær rafeindir parast í lægri orkusvigrúmunum
hverfisómerur (e. optical isomer): (einnig, andhverfur) sameind sem er óyfirleggjanleg spegilmynd með eins efna- og eðlisfræðilega eiginleika, nema þegar hún hvarfast við aðrar hverfisómerur
hæfni- eða samhæfingartala (e. coordination number): fjöldi samhæfðra samgildra tengja við málmiðjuatóm í komplex eða fjöldi nálægustu snertinga við atóm í kristalformi
hæfnieinasamband (e. coordination compound): efni sem samanstendur af atómum, sameindum eða jónum sem eru tengd við miðjuatóm með Lewis-sýru-basa víxlverkunum
hæfnisvið (e. coordination sphere): málmiðjuatóm eða jón ásamt tengdum ligöndum í komplex
jónunarísómera (e. ionization isomer): (eða samhæfingarísómera) ísómera þar sem anjónískum liganda er skipt út fyrir mótjónina í innra hæfnisviðinu
klóefni (e. chelate): komplex myndaður úr fjöltönnuðum liganda sem er tengdur við málmiðju
klóligandi (e. chelating ligand): ligandi sem tengist málmiðjujón með tengjum frá tveimur eða fleiri gjafafrumeindum
kristallsviðskenningin (e. crystal field theory): líkan sem útskýrir orku svigrúma í hliðarmálmum með tilliti til rafstöðufræðilegrar víxlverkunar við tengla en tekur ekki til málm-tengil tenginga
kristallsviðsklofnun (Δ_oct) (e. crystal field splitting (δoct)): orkumunur á milli t_2g og e_g setta eða t og e setta svigrúma
lanþaníðaröð (e. lanthanide series): (einnig, lanþanóíðaröð) lanþan og frumefnin í fyrstu röð eða f-blokkinni, sætistölur 57–71
lágspunaflóki (e. low-spin complex): flóki þar sem rafeindirnar lágmarka heildarspunann með því að parast í lægri orkusvigrúmunum áður en þær setjast í hærri orkusvigrúmin
ligandi (e. ligand): jón eða hlutlaus sameind sem er tengd við málmiðjujón í hæfnieinasambandi
litrófsefnafræðileg röð (e. spectrochemical series): röðun tengla eftir stærð kristalsviðsklofnunarinnar sem þeir valda
málmiðja (e. central metal): jón eða atóm sem einn eða fleiri ligandar eru tengdir við með samhæfðum samgildum tengjum
ofurleiðari (e. superconductor): efni sem leiðir rafmagn án viðnáms
platínumálmar (e. platinum metals): hópur sex hliðarmálma sem samanstendur af rúþeni, osmíni, ródíni, iridíni, palladíni og platínu sem eiga það til að finnast í sömu steindum og sýna svipaða efnaeiginleika
pörunarorka (P) (e. pairing energy (p)): orka sem þarf til að koma tveimur rafeindum með gagnstæðan spuna fyrir í einu svigrúmi
rúmfræðilegar hverfur (e. geometric isomers): hverfur sem eru ólíkar að því leyti hvernig frumeindirnar snúa í geimnum miðað við hvor aðra, sem leiðir til ólíkra eðlis- og efnaeiginleika
sjaldgæfur jarðmálmur (e. rare earth element): safn 17 frumefna, þar á meðal lanþaníða, skandíns og yttríns, sem oft finnast saman og hafa svipaða efnaeiginleika, sem gerir aðskilnað erfiðan
stál (e. steel): efni framleitt úr járni með því að fjarlægja óhreinindi úr járninu og bæta við efnum sem mynda melmi með eiginleika sem henta til sérstakra nota
sterksviðstengill (e. strong-field ligand): tengill sem veldur stærri kristalsviðsklofnun
t2g-svigrúm (e. t2g orbitals): sett af þremur d-svigrúmum sem liggja á milli kartesískra ása fyrir samhæfingarflóka; í áttflötungsflókum eru þau lækkuð í orku miðað við e_g-svigrúmin samkvæmt kristalsviðskenningunni (CFT)
tengslaísómera (e. linkage isomer): hæfnieinasamband sem býr yfir liganda sem getur tengst hliðarmálmi á tvo mismunandi vegu (CN⁻ á móti NC⁻)
trans-afstaða (e. trans configuration): afstaða rúmísómeru þar sem tveir svipaðir hópar eru á gagnstæðum hliðum ímyndaðrar viðmiðunarlínu á sameindinni
tvítannar ligandi (e. bidentate ligand): ligandi sem tengist einni málmiðju með samhæfðum tengjum frá tveimur mismunandi atómum
veiksviðstengill (e. weak-field ligand): tengill sem veldur lítilli kristalsviðsklofnun
votamálmvinnsla (e. hydrometallurgy): ferli þar sem málmur er aðskilinn frá efnablöndu með því að breyta honum fyrst í auðleystar jónir, draga jónirnar út og afoxa þær síðan til að fella út hreinan málm
þriðja hliðarmálmaröðin (e. third transition series): hliðarmálmar í sjöttu lotu lotukerfisins (þriðja röð d-blokkarinnar), sætistölur 57 og 72–79
önnur hliðarmálmaröðin (e. second transition series): hliðarmálmar í fimmtu lotu lotukerfisins (önnur röð d-blokkarinnar), sætistölur 39–47