21.0 Lykilhugtök

Lykilhugtök

agnahraðall (e. particle accelerator): tæki sem notar raf- og segulsvið til að auka hreyfiorku kjarna sem notaðir eru í umbreytingarhvörfum
alfa (α) rotnun (e. alpha (α) decay): tap á alfaeind við geislavirka rotnun
alfaeind (e. alpha particle): (α eða $_{{2}}^{4}\text{He}$ eða $_{{2}}^{4}\text{α})$ orkuríkur helíumkjarni; helíumfrumeind sem hefur misst tvær rafeindir og inniheldur tvær róteindir og tvær nifteindir
andefni (e. antimatter): eindir með sama massa en andstæða eiginleika (svo sem hleðslu) við venjulegar eindir
bekkerel (Bq) (e. becquerel (bq)): SI-eining fyrir hraða geislavirkrar hrörnunar; 1 Bq = 1 sundrun/s
beta (β) rotnun (e. beta (β) decay): niðurbrot nifteindar í róteind, sem helst í kjarnanum, og rafeind, sem er send frá sem beta-eind
betaeind (e. beta particle): $\text{(β}$ eða $_{−1}^{{\, 0}}\text{e}$ eða $_{−1}^{{\, 0}}\text{β}\text{)}$ orkurík rafeind
bindiorka á kjarnaeind (e. binding energy per nucleon): heildarbindiorka kjarnans deilt með fjölda kjarnaeinda í kjarnanum
dótturkjarnategund (e. daughter nuclide): kjarnategund sem myndast við geislavirka rotnun annarrar kjarnategundar; getur verið stöðug eða rotnað frekar
gamma (γ) útblástur (e. gamma (γ) emission): hrörnun örvaðs kirnis sem fylgir útsending gammageisla
gammageisli (e. gamma ray): (γ eða $_{{0}}^{0}\text{γ}\text{)}$ stuttbylgju, orkurík rafsegulgeislun sem sýnir tvíeðli bylgju og eindar
Geiger-teljari (e. geiger counter): tæki sem greinir og mælir geislun með jónun sem myndast í Geiger-Müller-röri
geislaaldursgreining (e. radiometric dating): notkun geislasamsæta og eiginleika þeirra til að aldursgreina myndun hluta eins og fornleifa, áður lifandi lífvera eða jarðmyndana
geislameðferð (e. radiation therapy): notkun á orkuríkri geislun til að skemma DNA krabbameinsfrumna, sem drepur þær eða kemur í veg fyrir að þær skipti sér
geislasamsæta (e. radioisotope): samsæta sem er óstöðug og breytist í aðra, stöðugri samsætu
geislaskammtamælir (e. radiation dosimeter): tæki sem mælir jónandi geislun og er notað til að ákvarða persónulega geislunaráhrif
geislavirk hrörnun (e. radioactive decay): sjálfgeng hrörnun óstöðugs kirnis í annað kirni
geislavirk hrörnunarröð (e. radioactive decay series): keðjur samfelldra sundrana (geislavirkra hrörnana) sem að lokum leiða til stöðugs lokaafurðar
geislavirkni (e. radioactivity): fyrirbæri sem óstöðug kjarnaeind sýnir þegar hún breytist sjálfgengt í stöðugri kjarnaeind; óstöðug kjarnaeind er sögð vera geislavirk
geislavirkt snefilefni (e. radioactive tracer): (einnig, geislavirk merking) geislasamsæta sem er notuð til að fylgjast með eða rekja efni með því að vakta geislavirkan útblástur þess
gray (Gy): SI-eining til að mæla geislaskammt; 1 Gy = 1 J upptekið/kg vefjar
helmingunartími (t_1/2) (e. half-life (t1/2)): tíminn sem það tekur helming frumeinda í geislavirku sýni að hrörna
hlutfallsleg líffræðileg virkni (RBE) (e. relative biological effectiveness (rbe)): mælikvarði á hlutfallslegan skaða sem geislun veldur
innilokunarkerfi (e. containment system): (einnig hlíf) þrískipt mannvirki úr efnum sem verndar ytra byrði kjarnaklofnunarofns og starfsfólk fyrir háum hita, þrýstingi og geislun inni í ofninum
innri geislameðferð (e. internal radiation therapy): (einnig, inngeislun) geislun frá geislavirku efni sem sett er inn í líkamann til að drepa krabbameinsfrumur
jafngildisjafna massa og orku (e. mass-energy equivalence equation): Jafna Alberts Einstein sem sýnir að massi og orka eru jafngild
jáeind (+10β eða +10e) ${\text{(}_{+1}^{{\, 0}}\text{β}}$ ${_{+1}^{{\, 0}}\text{e}\text{)}}$ (e. positron (+10β or +10e)): andeind rafeindarinnar; hún hefur sömu eiginleika og rafeind, fyrir utan að hafa andstæða (jákvæða) hleðslu
jáeindarútgáfa (e. positron emission): (einnig, β⁺ hrörnun) umbreyting róteindar í nifteind, sem helst í kjarnanum, og jáeind, sem er gefin út
jónandi geislun (e. ionizing radiation): geislun sem getur valdið því að sameind missi rafeind og myndi jón
keðjuverkun (e. chain reaction): endurtekin kjarnaklofnun sem verður þegar nifteindir sem losna við klofnun rekast á önnur atóm
kjarnaefnafræði (e. nuclear chemistry): fræðigrein sem fæst við rannsóknir á byggingu frumeindarkjarna og ferla sem breyta byggingu kjarna
kjarnaeind (e. nucleon): samheiti yfir róteindir og nifteindir í kjarna
kjarnaeldsneyti (e. nuclear fuel): klofnanleg samsæta sem er til staðar í nægilegu magni til að tryggja sjálfbæra keðjuverkun í kjarnaofni
kjarnahvarf (e. nuclear reaction): breyting á kjarna sem leiðir til breytinga á sætistölu, massatölu eða orkuástandi
kjarnahægir (e. nuclear moderator): efni sem hægir á nifteindum niður í nægilega lágan hraða til að valda kjarnaklofnun
kjarnaklofnun (e. fission): klofnun þyngri kjarna í tvo eða fleiri léttari kjarna, yfirleitt samfara umbreytingu massa í mikið magn orku
kjarnaofn (e. nuclear reactor): umhverfi sem framleiðir orku með kjarnaklofnun þar sem keðjuverkuninni er stjórnað og hún viðhaldið án sprengingar
kjarnasamrunaofn (e. fusion reactor): kjarnaofn þar sem samrunahvörfum léttra kjarna er stjórnað
kjarnasamruni (e. fusion): samruni mjög léttra kjarna í þyngri kjarna, samfara umbreytingu massa í mikið magn orku
kjarnategund (e. nuclide): kjarni tiltekinnar samsætu
kjarnaumbreyting (e. nuclear transmutation): umbreyting eins núklíðs í annað núklíð
kjarnbindiorka (e. nuclear binding energy): orka sem tapast þegar kjarnaeindir frumeindar bindast saman (eða orkan sem þarf til að kljúfa kjarna í róteindir og nifteindir)
klofnanlegt (e. fissile (or fissionable)): þegar efni er fært um að viðhalda kjarnaklofnunarhvarfi
kolefnisaldursgreining (e. radiocarbon dating): mjög nákvæm aðferð til að aldursgreina 30.000–50.000 ára gamla hluti sem eitt sinn voru úr lifandi efni; framkvæmt með því að reikna hlutfall ${_{{\, 6}}^{14}\text{C} \text{:}\, _{{\, 6}}^{12}\text{C}}$ í hlutnum á móti hlutfalli ${_{{\, 6}}^{14}\text{C} \text{:}\, _{{\, 6}}^{12}\text{C}}$ í andrúmslofti nútímans
kúrý (Ci) (e. curie (ci)): stærri eining fyrir hraða geislavirkrar hrörnunar sem oft er notuð í læknisfræði; 1 Ci = 3,7 $\times$ 10¹⁰ sundranir/s
kælivökvi ofns (e. reactor coolant): búnaður sem notaður er til að flytja varma sem myndast við kjarnaklofnun í kjarnaofni yfir í ytri suðuketil og hverfil þar sem honum er breytt í rafmagn
leifturteljari (e. scintillation counter): tæki sem notar leifturefni—efni sem gefur frá sér ljós þegar það örvast af jónandi geislun—til að greina og mæla geislun
lyfjameðferð (e. chemotherapy): svipað og innri geislameðferð, en efnafræðileg efni frekar en geislavirk efni eru sett inn í líkamann til að drepa krabbameinsfrumur
markmassi (e. critical mass): magn klofnanlegs efnis sem viðheldur sjálfbærri keðjuverkun (kjarnaklofnunar)
massagalli (e. mass defect): munur á massa frumeindar og samanlögðum massa undirfrumeinda hennar (eða massinn sem „tapast“ þegar kjarnaeindir koma saman til að mynda kjarna)
millikúrí (mCi) (e. millicurie (mci)): stærri eining fyrir hraða geislavirkrar hrörnunar sem oft er notuð í læknisfræði; 1 Ci = 3,7 $\times$ 10¹⁰ sundranir/s
móðurkirni (e. parent nuclide): óstöðugt kirni sem breytist sjálfkrafa í annað (dóttur)kirni
ójónandi geislun (e. nonionizing radiation): geislun sem eykur hreyfingu frumeinda og sameinda; hún jafngildir því að hita sýni, en er ekki nógu orkurík til að valda jónun sameinda
rafeindahremming (e. electron capture): samruni innri rafeindar við róteind sem skilar nifteind innan kjarnans
rafeindavolt (eV) (e. electron volt (ev)): mælieining fyrir bindiorku kjarna, þar sem 1 eV jafngildir orkunni sem fæst við að færa rafeind yfir rafspennumun upp á 1 volt
rem (roentgen equivalent man) (e. roentgen equivalent man (rem)): eining fyrir geislaskemmdir, oft notuð í læknisfræði; 100 rem = 1 Sv
sívert (Sv) (e. sievert (sv)): SI-eining sem mælir vefjaskemmdir af völdum geislunar; tekur tillit til orku og líffræðilegra áhrifa geislunar
sterki kjarnakrafturinn (e. strong nuclear force): aðdráttarkraftur milli kjarnaeinda sem heldur kjarna saman
stjórnstöng (e. control rod): efni sem stungið er inn í eldsneytissamstæðuna sem gleypir nifteindir og hægt er að hækka eða lækka til að stilla hraða kjarnaklofnunarhvarfs
stöðugleikabelti (e. band of stability): (einnig, stöðugleikasvæði eða stöðugleikadalur) svæði á línuriti fjölda róteinda á móti fjölda nifteinda sem inniheldur stöðuga (ekki geislavirka) kjarna
töfratala (e. magic number): kjarnar með ákveðnum fjölda kjarnaeinda sem eru innan stöðugleikabeltisins
ummyndunarhvarf (e. transmutation reaction): skothríð á eina tegund kjarna með öðrum kjörnum eða nifteindum
undirmarksstærð (e. subcritical mass): magn klofnanlegs efnis sem getur ekki viðhaldið keðjuverkun; minna en marksstærð
upptekinn geislaskammtur (rad) (e. radiation absorbed dose (rad)): SI-eining til að mæla geislaskammt, oft notuð í læknisfræðilegum tilgangi; 1 rad = 0,01 Gy
yfirmarksstærð (e. supercritical mass): magn efnis þar sem tíðni kjarnaklofnunar fer vaxandi
ytri geislameðferð (e. external beam radiation therapy): geislun sem gefin er með tæki utan líkamans
þverúran (e. transuranium element): frumefni með sætistölu hærri en 92; þessi frumefni finnast ekki í náttúrunni